Sınav için bilmeniz gerekenler
- Folketing seçimleri en az dört yılda bir yapılmalıdır – bu, anayasada (Grundloven) yazılıdır.
- Seçme yaşı 18'dir. Folketing seçimlerinde ayrıca Danimarka vatandaşlığına ve krallık sınırları içinde sürekli ikamete sahip olmak gerekir.
- Folketing seçimlerinde seçim barajı normalde geçerli oyların yüzde 2'sidir.
- Belediye ve bölge seçimleri dört yılda bir kasım ayında yapılır – bunlar için Danimarka vatandaşlığı gerekmez.
- AB vatandaşları, İzlanda ve Norveç vatandaşları ile Danimarka'da dört yıldır sürekli oturan kişiler yerel seçimlerde oy kullanabilir.
- Avrupa Parlamentosu seçimleri beş yılda bir yapılır. 720 üyeden 15'i Danimarka'ya aittir.
- Danimarka'da yaşayan tüm oy hakkı sahiplerine otomatik olarak bir seçmen kartı (valgkort) gönderilir ve seçim gününden önce mektupla oy kullanılabilir.
- Folketing için erken seçim ilan edilmesinden başbakan sorumludur.
Folketing seçimleri: en az dört yılda bir
Anayasaya göre Folketing seçimleri en az dört yılda bir yapılmalıdır. Yani Folketinget (Danimarka Parlamentosu) üyeleri en fazla dört yıllığına seçilir. Erken seçimi başbakan ilan eder – ya dört yılın sonunda ya da başbakan isterse daha erken.
Folketing seçimleri genel, doğrudan ve gizli seçimler olarak yapılır. Genel olması, Danimarka vatandaşlığı olan herkesin 18 yaşını doldurduğunda ve krallık sınırları içinde – Danimarka, Grönland veya Faroe Adaları'nda – sürekli ikamet ettiğinde oy hakkına sahip olması demektir. Doğrudan olması, doğrudan adaylara veya partilere oy verilmesi demektir. Gizli olması ise kimseye kime oy verdiğinizin görülemeyeceği anlamına gelir.
Oy hakkı olan kişi normalde aynı zamanda seçilebilir – yani aday olabilir ve Folketinget'e seçilebilir. Ancak insanların gözünde kişiyi Folketinget üyeliğine layık olmaktan çıkaracak bir suçtan ceza almamış olmak gerekir. Oy kullanma zorunluluğu yoktur, ancak 2000 yılından bu yana Folketing seçimlerinde seçmenlerin ortalama yüzde 86'sı oy kullanmıştır – komşu ülkelere kıyasla yüksek bir oran.
Seçim sistemi ve yüzde 2'lik baraj
Folketinget'teki milletvekillikleri (sandalyeler) nispi temsil yöntemine göre dağıtılır. Bu, bir partinin geçerli oylardan aldığı payla mümkün olduğunca aynı oranda sandalye alması demektir. Bir parti oyların yüzde onunu alırsa, kabaca sandalyelerin de yüzde onunu almalıdır.
Normalde bir seçim barajı uygulanır: Bir partinin Folketinget'e girebilmesi için geçerli oyların en az yüzde 2'sini alması gerekir. Bu baraj birçok komşu ülkedekinden düşüktür – İsveç ve Norveç'te yüzde dört, Almanya'da yüzde beştir. Bu yüzden Folketinget'te genellikle çok sayıda parti vardır: 1973'teki Heyelan Seçimi'nden (Jordskredsvalget, bkz. 1945 sonrası Danimarka) bu yana her seçimde 7 ile 12 arasında parti parlamentoya girmiştir.
Adayların çoğu seçime katılma hakkı olan bir parti adına aday olur. Son Folketing seçiminde parlamentoya giren partiler otomatik olarak seçime katılma hakkına sahiptir; yeni partilerin imza toplaması gerekir (normalde yaklaşık 20.000). Kendi seçim bölgesinde en az 150 seçmenin desteğiyle partilerin dışından da aday olunabilir, ancak bu yolla çok az kişi seçilmiştir.
Nasıl oy kullanırsınız: seçmen kartı ve mektupla oy
Danimarka'da yaşayan tüm oy hakkı sahiplerine otomatik olarak bir seçmen kartı (valgkort) gönderilir. Seçim gününde iki şekilde oy verilebilir: belirli bir adaya (kişisel oy) veya bir partiye (parti oyu). Oy pusulasına yalnızca tek bir çarpı işareti konulabilir.
Seçim yerine gitmek yerine seçim gününden önce mektupla oy da kullanılabilir. Bu genellikle, kişinin bağlı olduğu kommune'nin (belediye) Vatandaş Hizmetleri'nde (Borgerservice) oyunu bir zarf içinde vermesiyle olur. Mektupla oy çoğu zaman örneğin hastanelerde ve bakımevlerinde de verilebilir. Oylar sayıldıktan sonra seçilen partiler hükümeti kimin kuracağını müzakere eder.
Belediye ve bölge seçimleri: dört yılda bir kasımda
Danimarka 98 belediyeden (kommune) ve beş bölgeden (region) oluşur. Belediyeleri halkın seçtiği belediye meclisleri (kommunalbestyrelse, çoğu kez byråd denir) yönetir; meclisin başkanına belediye başkanı (borgmester) denir. Bölgeleri bölge meclisleri (regionsråd) yönetir. Üyeler dört yıllığına seçilir ve seçim tüm ülkede dört yılda bir kasım ayında yapılır. Belediyelerin ve bölgelerin görevleri refah toplumu sayfasında anlatılmıştır.
Yerel seçimler için Danimarka vatandaşlığı gerekmez. 18 yaşını doldurmuş olmak ve belediyede veya bölgede sürekli ikamet etmek gerekir – bunun yanında başka bir AB ülkesinin, İzlanda'nın veya Norveç'in vatandaşı olmak ya da seçim gününden önceki son dört yıl boyunca kesintisiz olarak Danimarka'da sürekli oturmuş olmak yeterlidir. Ülke çapındaki partilerin çoğu yerel seçimlere de katılır, ancak yerel vatandaş grupları da kendi aday listeleriyle, yani yerel listelerle (lokallister) seçime girebilir. Seçime katılım 2000'den bu yana ortalama yüzde 73'tür.
Avrupa Parlamentosu seçimleri
Avrupa Parlamentosu seçimleri beş yılda bir yapılır. Parlamento, 27 AB ülkesinden 720 üyeden oluşur ve Danimarka'nın 15 üyesi vardır. Üyeler ülkeye göre değil, siyasi görüşlere göre gruplanır. Son seçim Haziran 2024'te yapıldı. Katılım diğer seçimlerden düşüktür: 2000'den bu yana ortalama yüzde 58.
Siyasi partiler ve bloklar
Siyasi partiler Danimarka demokrasisinin belki de en önemli katılımcılarıdır, ancak anayasada adları geçmez. Folketinget'in en eski dört partisi – Socialdemokratiet, Venstre, Radikale Venstre ve Det Konservative Folkeparti – açık farkla en uzun süre hükümette kaldıkları için sıkça 'hükümet kuran' partiler olarak adlandırılır. 2022 Folketing seçiminde 12 parti parlamentoya girdi.
Partiler geleneksel olarak iki kanada ayrılır: burjuva (sağ) partiler ve sol kanattaki partiler. Hükümet gücünü birlikte elinde tutan partilere hükümet partileri denir. Folketinget'te birlikte çoğunluğa sahiplerse buna çoğunluk hükümeti denir – 2022 seçiminden sonra Socialdemokratiet, Venstre ve Moderaterne'nin kurduğu hükümet gibi. Ancak 2. Dünya Savaşı'ndan bu yana hükümetlerin çoğu, hükümet dışındaki destek partilerinin oylarına ihtiyaç duyan azınlık hükümetleri olmuştur. Hükümete karşı olan partilere muhalefet denir. Daha fazla temel kavram sözlükte açıklanmıştır; konunun sınava nasıl girdiğini indfødsretsprøven rehberinde görebilirsiniz.