To musisz wiedzieć na egzamin
- Dania należała do ONZ od jej założenia w 1945 roku i była jednym z państw założycielskich NATO w 1949 roku.
- Folkepension (powszechna emerytura państwowa), dająca każdemu obywatelowi prawo do emerytury niezależnie od dochodów, została wprowadzona w 1956 roku.
- Od lat 60. wiele duńskich kobiet weszło na rynek pracy, a w latach 70. o równouprawnienie walczył ruch czerwonych pończoch (rødstrømpebevægelsen).
- W referendum w październiku 1972 roku 63,3 procent zagłosowało na tak i 1 stycznia 1973 roku Dania została członkiem EF.
- W 1992 roku Duńczycy odrzucili traktat z Maastricht i wraz z porozumieniem z Edynburga w 1993 roku uzyskali cztery klauzule wyłączające z UE; w 2000 roku większość odrzuciła euro.
- Islandia oderwała się od Danii i została ogłoszona niepodległą republiką 17 czerwca 1944 roku.
- Ustawa klimatyczna (klimaloven) z 2019 roku zobowiązuje do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych w Danii o 70 procent do 2030 roku (w porównaniu z 1990 rokiem).
Zimna wojna: Dania wybiera stronę
Po II wojnie światowej rozpoczęła się zimna wojna między dwoma supermocarstwami – USA i Związkiem Radzieckim – a Europę podzieliła żelazna kurtyna. Dania od początku należała do Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), założonej w 1945 roku.
Dania prowadziła politykę neutralności od początku XIX wieku. Ale ponieważ neutralność nie zapobiegła niemieckiej okupacji, Dania wybrała stronę: w 1949 roku kraj został członkiem sojuszu obronnego NATO. Kluczowy w traktacie NATO jest artykuł 5, tak zwana „przysięga muszkieterów”: zbrojny atak na jedno państwo członkowskie uznaje się za atak na wszystkie. Naprzeciw NATO stał Układ Warszawski, założony w 1955 roku i kierowany przez Związek Radziecki. USA pomogły ponadto planem Marshalla (1948-51) odbudować i zmodernizować Europę Zachodnią – w Danii między innymi rolnictwo.
W tych latach zmieniły się też granice królestwa: podczas okupacji Islandia oderwała się od Danii po 564 latach, a Republikę Islandii ogłoszono 17 czerwca 1944 roku – dziś to islandzkie święto narodowe.
Budowa państwa opiekuńczego
Od końca lat 50. Dania przeżywała okres dobrej koniunktury gospodarczej (ok. 1957-73), często nazywany „szczęśliwymi latami 60.”. W tych latach na dobre rozpoczęła się budowa duńskiego państwa opiekuńczego. Folkepension – powszechna emerytura dająca każdemu obywatelowi prawo do świadczenia niezależnie od dochodów – została wprowadzona w 1956 roku, a w 1964 roku Folketing (duński parlament) uchwalił, że gminy mają zapewnić miejsca w placówkach opieki dziennej dla wszystkich rodzin. Jednocześnie mocno wzrosły podatki i opłaty. Więcej o tych rozwiązaniach na stronie o państwie opiekuńczym.
Wzrost gospodarczy stworzył zapotrzebowanie na więcej rąk do pracy i od lat 60. wiele duńskich kobiet weszło na rynek pracy. Wcześniej większość zamężnych kobiet zajmowała się domem i dziećmi; teraz kobiety coraz częściej zdobywały wykształcenie i pracę – często jednak za niższą płacę niż mężczyźni. Tydzień pracy stał się krótszy, a urlop wydłużył się z dwóch do czterech tygodni. Zobacz też stronę o rynku pracy.
Bunt młodzieży i ruch czerwonych pończoch
Pod koniec lat 60. wielu młodych ludzi buntowało się przeciwko tradycyjnym normom i autorytetom. Kwestionowali wojnę USA w Wietnamie i tradycyjny model rodziny, a od 1966 roku w Danii można było legalnie sprzedawać pigułki antykoncepcyjne. W 1968 roku bunt młodzieży doprowadził do rewolty studenckiej przeciwko władzy profesorów na uniwersytetach, a w 1971 roku młodzi ludzie założyli wolne miasto Christiania w opuszczonych koszarach w Kopenhadze.
W latach 70. wiele kobiet domagało się większego równouprawnienia. Kobiety z ruchu czerwonych pończoch (rødstrømpebevægelsen) walczyły poprzez akcje polityczne o lepsze warunki dla kobiet. W 1973 roku Folketing uchwalił wolny dostęp do aborcji do 12. tygodnia ciąży, a w 1976 roku – na podstawie dyrektywy EF – przyjęto ustawę o równej płacy za tę samą pracę.
Dania w EF i UE
W referendum w październiku 1972 roku 63,3 procent wyborców zagłosowało za duńskim członkostwem w EF (Wspólnocie Europejskiej) i 1 stycznia 1973 roku Dania przystąpiła do wspólnoty – równocześnie z Wielką Brytanią i Irlandią. W 1986 roku 56,2 procent zagłosowało za pakietem EF dotyczącym wspólnego rynku.
W 1992 roku EF przekształciło się w UE, ale w czerwcu 1992 roku niewielka większość (50,7 procent) odrzuciła traktat z Maastricht. Rok później, w 1993 roku, 56,7 procent zagłosowało za porozumieniem z Edynburga, które dało Danii cztery klauzule wyłączające: dotyczące obywatelstwa Unii, wspólnej waluty (euro), obrony oraz wymiaru sprawiedliwości i polityki wobec cudzoziemców. W 2000 roku 53,2 procent odrzuciło wprowadzenie euro, więc Dania nadal ma koronę. Klauzulę obronną zniesiono w referendum w 2022 roku i dziś obowiązują jeszcze dwie klauzule.
Imigracja i globalna gospodarka
Imigrację lat 60. kształtowali przede wszystkim pracownicy-goście (gæstearbejdere) z Turcji, Pakistanu i dawnej Jugosławii, którzy zaspokajali duże zapotrzebowanie na siłę roboczą. W 1973 roku wprowadzono stop dla imigracji, ale łączenie rodzin nadal było możliwe. Od lat 70. do 90. przybywali uchodźcy między innymi z Iranu, Iraku i dawnej Jugosławii, a podczas kryzysu uchodźczego w 2015 roku o azyl w Danii ubiegało się 21.000 osób. Liczba imigrantów i ich potomków wzrosła z około 150.000 w 1980 roku do 977.000 w 2025 roku. Debata o integracji nabrała dużego znaczenia politycznego – przyczyniła się między innymi do tego, że Duńska Partia Ludowa (Dansk Folkeparti) weszła do Folketingu w 1998 roku. Więcej o partiach na stronie o wyborach i partiach.
Dania ma dziś bardzo otwartą gospodarkę, w której eksport stanowi około połowy całkowitej produkcji kraju. Duńskie firmy, takie jak Mærsk, Novo Nordisk, LEGO i Vestas, mają silną pozycję na rynku światowym.
Zielona transformacja i ustawa klimatyczna
W 2019 roku większość partii politycznych uzgodniła nową ustawę klimatyczną (klimaloven). Zobowiązuje ona rząd do zmniejszenia do 2030 roku emisji gazów cieplarnianych w Danii o 70 procent w porównaniu z 1990 rokiem – oraz do pełnej neutralności klimatycznej w 2050 roku. Droga prowadzi przez zieloną transformację: przejście od „czarnych” źródeł energii, takich jak ropa i gaz, do energii odnawialnej, takiej jak słońce i wiatr. W 2023 roku około 50 procent zużycia energii w Danii pokrywała energia odnawialna, wobec sześciu procent w 1990 roku.
Szczególnie ważna jest energia wiatrowa: w 1991 roku Dania postawiła pierwszą na świecie morską farmę wiatrową, Vindeby u wybrzeży Lolland, a w 2023 roku turbiny wiatrowe wytworzyły połowę zużywanej w kraju energii elektrycznej. Vestas był w 2024 roku największym producentem turbin wiatrowych na świecie.
Kluczowe pojęcia sprawdzisz w słowniczku, o wcześniejszym okresie przeczytasz w rozdziale Historia Danii 1849-1945, a przygotowania zaplanujesz z przewodnikiem po indfødsretsprøven 2026.