To musisz wiedzieć na egzamin
- Pytania 41-45 na indfødsretsprøven dotyczą duńskich wartości i liczą się osobno: co najmniej 4 z 5 muszą być poprawne, żebyś mógł zdać.
- Równouprawnienie płci to jedna z podstawowych wartości duńskiego społeczeństwa. Kobiety uzyskały prawo głosu do Rigsdagu (parlamentu) w 1915 roku, a w 1976 roku Folketing (duński parlament) uchwalił ustawę o równej płacy za tę samą pracę.
- Wolność słowa daje prawo do krytykowania rządzących, instytucji publicznych i autorytetów religijnych – a Grundloven (konstytucja) zakazuje cenzury.
- Wolność religijna jest zapisana w Grundloven od 1849 roku: każdy może swobodnie praktykować religię, zmienić ją albo całkiem z niej zrezygnować.
- Istnieje wolność zrzeszania się i wolność zgromadzeń: można zakładać stowarzyszenia oraz organizować zebrania i demonstracje bez uprzedniej zgody państwa.
- W wieku 18 lat człowiek staje się pełnoletni i sam decyduje o swoim życiu – w tym o wykształceniu, małżonku i partnerze. Przymusowe małżeństwo jest karalne.
- Oboje małżonkowie mają prawo do separacji i rozwodu. Pary tej samej płci mogą zawierać małżeństwa od 2012 roku.
- Grundloven zakazuje różnicowania praw obywateli ze względu na wyznanie lub pochodzenie – wszyscy są równi wobec prawa.
Temat szczególny: pytania 41-45
Duńskie wartości to jedyny temat na indfødsretsprøven z własnym progiem zaliczenia. Oprócz wymogu co najmniej 36 poprawnych odpowiedzi łącznie musisz odpowiedzieć poprawnie na co najmniej 4 z 5 pytań o wartości (pytania 41-45). Możesz więc oblać cały egzamin właśnie na tym temacie, nawet jeśli reszta pójdzie dobrze. Regułę i przykłady obliczeń wyjaśniamy szczegółowo w naszym przewodniku po pytaniach o wartości.
Dobra wiadomość jest taka, że temat da się dobrze ogarnąć. Pytania dotyczą podstawowych wartości opisanych w læremateriale (oficjalnym materiale do nauki): praw wolnościowych z Grundloven, równouprawnienia, życia rodzinnego i równości wobec prawa. Omawiamy je tutaj.
Równouprawnienie płci
Równouprawnienie kobiet i mężczyzn jest dziś jedną z podstawowych wartości duńskiego społeczeństwa. Mężczyźni i kobiety mają takie same prawa w życiu politycznym, gospodarczym i rodzinnym – na przykład prawo do założenia rodziny i do rozwodu.
Nie zawsze tak było. Wraz ze zmianą konstytucji w 1915 roku duńskie kobiety uzyskały prawo głosu w wyborach do Rigsdagu, a dziś kobiety i mężczyźni mają oczywiście takie samo prawo do głosowania. W 1976 roku Folketing uchwalił – na żądanie EF, dzisiejszej UE – ustawę o równej płacy za tę samą pracę. W praktyce wciąż jednak istnieją różnice, między innymi w płacach i w podziale urlopu rodzicielskiego, którego większą część nadal biorą kobiety.
Prawa wolnościowe: słowo, religia i zrzeszanie się
Grundloven chroni szereg praw wolnościowych, które państwo musi respektować. Są one kluczowym warunkiem demokracji i zajmują dużo miejsca w pytaniach o wartości. Więcej o nich przeczytasz na stronie o Grundloven i prawach.
Wolność słowa
Wolność słowa to prawo do swobodnego wyrażania swoich poglądów. Obejmuje prawo do krytykowania, kwestionowania i zadawania krytycznych pytań rządzącym, instytucjom publicznym i autorytetom religijnym. Grundloven zakazuje cenzury: rząd nie może wymagać zatwierdzania książek i gazet przed ich wydaniem.
Z wolności korzysta się na własną odpowiedzialność. Można zostać ukaranym za zniesławienie (naruszenie czyjejś czci) lub za publiczne nawoływanie do przestępstwa. Granice są jednak szerokie i tylko sądy mogą rozstrzygać, czy zostały przekroczone.
Wolność religijna
Wolność religijna jest zapisana w Grundloven od 1849 roku. Oznacza, że każdy obywatel może praktykować religię, jaką chce, swobodnie zmienić religię – albo w ogóle nie wierzyć. Wszyscy obywatele mają te same prawa obywatelskie i polityczne niezależnie od tego, czy wyznają taką, inną czy żadną wiarę. Tylko monarcha nie jest nią objęty: Grundloven wymaga, aby król należał do Kościoła ewangelicko-luterańskiego.
Wolność zrzeszania się i zgromadzeń
Wolność zrzeszania się to prawo do zakładania stowarzyszeń i należenia do nich – bez uprzedniej zgody państwa. Na rynku pracy oznacza ona, że pracodawca nie może zwolnić pracownika ani za to, że należy on do związku zawodowego, ani za to, że do niego nie należy. Tylko sądy mogą rozwiązać stowarzyszenie, które dąży do swoich celów przemocą lub w inny nielegalny sposób. Wolność zgromadzeń oznacza, że obywatele mogą organizować zebrania i demonstracje bez uprzedniej zgody. Więcej o roli związków zawodowych na stronie o rynku pracy.
Rodzina, małżeństwo i samostanowienie młodych
Wiek pełnoletności w Danii to 18 lat. Kiedy młodzi ludzie kończą 18 lat i stają się pełnoletni, mogą swobodnie decydować, jak i z kim chcą żyć. Rodzice nie mogą decydować, jakie wykształcenie ma zdobyć młody człowiek, kogo może mieć za partnera ani z kim ma zawrzeć małżeństwo.
Małżeństwo można zawrzeć wyłącznie dobrowolnie, a próba zmuszenia kogoś do małżeństwa, którego sam nie chce, jest karalna. Małżonek – niezależnie od tego, czy to kobieta, czy mężczyzna – który nie chce kontynuować małżeństwa, ma prawo do separacji przez sześć miesięcy, a następnie prawo do rozwodu. Jeśli oboje się zgadzają, mogą rozwieść się od razu.
Dania dąży do tego, aby osoby homoseksualne miały takie same prawa i obowiązki jak wszyscy inni. W 1989 roku Dania jako pierwszy kraj na świecie wprowadziła rejestrowane związki partnerskie dla par tej samej płci, a od 2012 roku pary tej samej płci mogą zawierać małżeństwa – także w folkekirken (duńskim Kościele narodowym). Od 2010 roku mogą też adoptować dzieci.
Równość wobec prawa i udział w demokracji
Grundloven stanowi, że ze względu na wyznanie lub pochodzenie nie można różnicować praw ani obowiązków obywateli. Dyskryminacja – gorsze traktowanie ludzi na przykład z powodu wyznania, koloru skóry, płci czy orientacji seksualnej – jest nielegalna, a przestępstwa popełnione z takich pobudek (przestępstwa z nienawiści) mogą być karane szczególnie surowo.
Do wartości należy też udział w demokracji. Najpowszechniejszą demokratyczną aktywnością jest głosowanie w wyborach: frekwencja w wyborach do Folketingu wynosi od 2000 roku średnio 86 procent. Życie stowarzyszeniowe jest dla wielu treningiem demokracji – tu sprawdza się argumenty, zawiera kompromisy i głosuje nad propozycjami. Więcej na stronie o demokracji i rządach ludu – a trudne słowa sprawdzisz w słowniczku.