Co musisz wiedzieć na egzamin
- Większość świadczeń finansuje wspólnie cała ludność poprzez podatki i opłaty – a nie przez prywatne ubezpieczenia czy składki socjalne.
- Pięć regionów prowadzi większość systemu opieki zdrowotnej, w tym szpitale, które są dla pacjentów bezpłatne.
- Lekarz rodzinny ("egen læge") jest bezpłatny i stanowi bramę obywatela do systemu opieki zdrowotnej.
- Dania ma dziesięcioletni obowiązek nauki – ale nie obowiązek szkolny.
- Skala ocen nazywa się skalą 7-stopniową: najwyższa ocena to 12, najniższa to -3.
- Łączny urlop macierzyński i rodzicielski z pełnym zasiłkiem wynosi 52 tygodnie (od 2002 r.).
- Emerytura ludowa (folkepension) daje wszystkim seniorom prawo do emerytury niezależnie od dochodów – wprowadzono ją ustawami z 1956 i 1964 r.
- 98 kommuner (gmin) zapewnia w praktyce większość świadczeń, np. opiekę nad dziećmi, szkoły podstawowe (folkeskoler) i opiekę nad osobami starszymi.
Czym jest duński model opiekuńczy?
Duńskie państwo opiekuńcze opiera się na zasadzie, że obywatel ma zarówno prawa, jak i obowiązki. Obywatele spełniający warunki mają prawo do świadczeń państwa opiekuńczego. W zamian mają obowiązek wnosić swój wkład: płacić podatki oraz pracować, jeśli mogą – to rodzaj nieformalnej umowy między państwem a obywatelami.
Duński model przypomina modele pozostałych krajów nordyckich i dlatego często nazywa się go modelem nordyckim. Wyróżnia się on trzema cechami: państwo ponosi dużą odpowiedzialność za dobrobyt obywateli "od kołyski aż po grób". Większość świadczeń finansuje cała ludność poprzez podatki i opłaty – w wielu innych krajach dobrobyt opłaca się głównie ze składek socjalnych pracowników i pracodawców. A świadczenia są dostępne dla wszystkich obywateli, którzy spełniają warunki.
System podatkowy dokonuje redystrybucji między obywatelami. Duński podatek dochodowy jest progresywny: stawka podatkowa rośnie przy wysokich dochodach, więc ci, którzy zarabiają najwięcej, płacą i więcej, i większą część swojej pensji.
System opieki zdrowotnej
To pięć regionów odpowiada za prowadzenie zdecydowanej większości systemu opieki zdrowotnej – w tym szpitali, które są dla pacjentów bezpłatne. Bezpłatne są też wizyty u lekarza rodzinnego, do którego większość obywateli jest na stałe zapisana ("egen læge"). Lekarz rodzinny to brama do systemu opieki zdrowotnej – w razie potrzeby może skierować pacjenta dalej, do lekarza specjalisty lub do szpitala.
Nie wszystko jest jednak bezpłatne. Obowiązuje opłata własna np. za leki na receptę i większość terapii u psychologa, ale z dofinansowaniem publicznym. Opieka stomatologiczna jest bezpłatna dla dzieci i młodzieży do ukończenia 21 lat; potem opłata własna jest na ogół wysoka. Gminy odpowiadają między innymi za rehabilitację po pobycie w szpitalu, domową opiekę pielęgniarską i profilaktykę. Historycznie wydatki pokrywały kasy chorych (sygekasser), które w 1973 r. zastąpiło publiczne ubezpieczenie zdrowotne.
Edukacja
Dania nie ma obowiązku szkolnego, lecz dziesięcioletni obowiązek nauki: wszystkie dzieci muszą pobierać naukę przez dziesięć lat, ale rodzice mogą swobodnie wybrać między publiczną szkołą podstawową (folkeskole), szkołami prywatnymi a nauczaniem domowym. Folkeskole obejmuje roczną klasę przedszkolną (klasę 0) i dziewięcioletni cykl szkolny, z możliwością dodatkowego roku w klasie 10.
Dania ma też długą tradycję szkół wolnych (friskoler), sięgającą połowy XIX wieku. Należą one do stowarzyszenia – nie do gminy – i są finansowane z dotacji publicznej, a mniejszą część płacą rodzice. W 2023 r. 19 procent dzieci chodziło do szkoły wolnej lub prywatnej.
Od 8 klasy uczniowie otrzymują oceny według skali 7-stopniowej, używanej w całym systemie edukacji. Ma ona dwie oceny za niezaliczone wyniki (-3 i 00) i pięć za zaliczone (02, 4, 7, 10 i 12). Zdecydowana większość kierunków kształcenia jest bezpłatna, a uczący się mogą otrzymywać SU (Statens Uddannelsesstøtte – państwowe stypendium edukacyjne) – mieszkający z rodzicami najwcześniej od ukończenia 18 lat. Po szkole podstawowej większość młodych kontynuuje naukę w szkole ponadpodstawowej, np. w gimnazjum (gymnasium) lub szkole zawodowej.
Świadczenia socjalne i emerytura
Około jedna trzecia wydatków publicznych idzie na świadczenia pieniężne (transfery socjalne). Obejmują one między innymi emeryturę ludową (folkepension), rentę, SU, zasiłek macierzyński, świadczenie na dzieci i młodzież, zasiłek dla bezrobotnych i chorobowy oraz pomoc społeczną (kontanthjælp). Dodatek mieszkaniowy (boligstøtte) to pomoc finansowa na opłacenie czynszu.
Emerytura ludowa daje wszystkim seniorom prawo do emerytury niezależnie od dochodów. Wiek emerytalny jest stopniowo podnoszony, w miarę jak Duńczycy żyją dłużej: do końca 2018 r. wynosił 65 lat, w 2022 r. – 67 lat, a od 2030 r. wzrośnie do 68 lat i od 2035 r. do 69 lat. Oprócz emerytury ludowej większość osób ma dziś emeryturę pracowniczą (arbejdsmarkedspension) – więcej w temacie rynek pracy.
Łączny urlop macierzyński i rodzicielski wynosi od 2002 r. 52 tygodnie z pełnym zasiłkiem: cztery tygodnie przed porodem i 14 tygodni po porodzie dla matki, dwa tygodnie dla ojca przy porodzie oraz 32 tygodnie urlopu rodzicielskiego do swobodnego podziału. Od sierpnia 2022 r. ojciec musi jednak wykorzystać co najmniej 11 tygodni urlopu.
Opieka nad dziećmi i zadania gmin
Model opiekuńczy kładzie duży nacisk na usługi odciążające rodzinę – zwłaszcza opiekę nad dziećmi (żłobki, przedszkola i świetlice) oraz opiekę nad osobami starszymi. Niemal wszystkie dzieci w wieku od 1 do 6 lat są objęte opieką, dzięki czemu i matki, i ojcowie mogą pracować w pełnym wymiarze.
Folketing (parlament Danii) wyznacza ramy państwa opiekuńczego, ale to 98 gmin w praktyce zapewnia większość świadczeń i pełni rolę głównej bramy obywateli do sektora publicznego. Gminy odpowiadają między innymi za opiekę nad dziećmi, szkoły podstawowe, opiekę nad seniorami, biblioteki, urzędy pracy (jobcentre) i przyznawanie świadczeń socjalnych. Regiony prowadzą opiekę zdrowotną, a państwo zajmuje się policją, wymiarem sprawiedliwości, obroną i szkolnictwem wyższym. Zobacz też demokracja i rządy ludu.
Historia i wyzwania modelu opiekuńczego
Pierwsze kroki w stronę dzisiejszego państwa opiekuńczego poczyniono w latach 90. XIX wieku. W 1933 r. 55 ustaw z zakresu polityki społecznej zebrano w cztery ustawy o ubezpieczeniach ludowych w ramach Kanslergadeforliget (porozumienia z Kanslergade). Najważniejsze fundamenty położono jednak w latach 50. i 60. XX wieku, między innymi ustawami o emeryturze ludowej z 1956 i 1964 r. – zob. też Dania po 1945 r..
Największym długofalowym wyzwaniem jest to, że coraz mniej osób ma płacić za dobrobyt, z którego korzysta coraz więcej osób, ponieważ średnia długość życia rośnie, a liczba urodzeń była niska. Dlatego podniesiono wiek emerytalny, a okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych skrócono do dwóch lat (od 2010 r.). Jeśli nie jesteś pewien jakiegoś pojęcia, sprawdź je w słowniczku.