Co musisz wiedzieć na egzamin
- Co najmniej co cztery lata muszą się odbywać wybory do Folketingu – tak stanowi Grundloven (konstytucja Danii).
- Wiek wyborczy to 18 lat. W wyborach do Folketingu trzeba ponadto mieć duńskie obywatelstwo (indfødsret) i stałe miejsce zamieszkania w królestwie.
- Próg wyborczy w wyborach do Folketingu wynosi zwykle 2 procent ważnych głosów.
- Wybory gminne i regionalne odbywają się co cztery lata w listopadzie – tu duńskie obywatelstwo nie jest wymagane.
- W wyborach lokalnych mogą głosować obywatele UE, obywatele Islandii i Norwegii oraz osoby mieszkające na stałe w Danii od czterech lat.
- Wybory do Parlamentu Europejskiego odbywają się co pięć lat. Dania ma 15 z 720 członków.
- Wszyscy uprawnieni do głosowania mieszkający w Danii automatycznie otrzymują kartę wyborczą (valgkort), a przed dniem wyborów można głosować korespondencyjnie.
- To premier odpowiada za rozpisanie nowych wyborów do Folketingu.
Wybory do Folketingu: co najmniej co cztery lata
Zgodnie z konstytucją wybory do Folketingu muszą się odbywać co najmniej co cztery lata. Członkowie Folketingu są więc wybierani najwyżej na cztery lata. To premier rozpisuje nowe wybory – po upływie czterech lat albo wcześniej, jeśli tak zdecyduje.
Wybory do Folketingu są powszechne, bezpośrednie i tajne. Powszechne oznacza, że wszyscy z duńskim obywatelstwem mają prawo głosu, gdy ukończą 18 lat i mają stałe miejsce zamieszkania w królestwie – w Danii, na Grenlandii lub na Wyspach Owczych. Bezpośrednie oznacza, że głosuje się bezpośrednio na kandydatów lub partie. Tajne oznacza, że nikt nie może zobaczyć, na kogo się głosuje.
Kto ma prawo głosu, jest zwykle także wybieralny – może więc kandydować i zostać wybrany do Folketingu. Nie można jednak być ukaranym za czyn, który w oczach ludzi czyni kogoś niegodnym zasiadania w Folketingu. Nie ma obowiązku głosowania, ale od 2000 r. w wyborach do Folketingu głosowało średnio 86 procent wyborców – to wysoki odsetek w porównaniu z krajami sąsiednimi.
System wyborczy i próg wyborczy 2 procent
Mandaty (miejsca) w Folketingu rozdziela się według metody proporcjonalnej. Oznacza to, że partia otrzymuje w miarę możliwości taki sam udział mandatów, jaki uzyskała wśród oddanych ważnych głosów. Jeśli partia dostanie dziesięć procent głosów, powinna otrzymać mniej więcej dziesięć procent mandatów.
Obowiązuje zwykle próg wyborczy: partia musi zdobyć co najmniej 2 procent ważnych głosów, aby wejść do Folketingu. Próg jest niższy niż w wielu krajach sąsiednich – w Szwecji i Norwegii wynosi cztery procent, a w Niemczech pięć procent. Dlatego w Folketingu jest zwykle wiele partii: od tzw. wyborów osuwiskowych (Jordskredsvalget) w 1973 r. (zob. Dania po 1945 r.) w każdych wyborach do parlamentu wchodziło od 7 do 12 partii.
Większość kandydatów startuje z ramienia partii uprawnionej do wystawiania kandydatów. Partie wybrane w ostatnich wyborach do Folketingu są uprawnione automatycznie; nowe partie muszą zebrać podpisy (zwykle około 20 000). Można też kandydować poza partiami z poparciem co najmniej 150 wyborców ze swojego okręgu wyborczego, ale bardzo niewiele osób zostało wybranych w ten sposób.
Jak głosować: karta wyborcza i głos korespondencyjny
Wszyscy uprawnieni do głosowania mieszkający w Danii automatycznie otrzymują kartę wyborczą (valgkort). W dniu wyborów można głosować na dwa sposoby: na konkretnego kandydata (głos osobisty) albo na partię (głos na partię). Na karcie do głosowania wolno postawić tylko jeden krzyżyk.
Można też głosować korespondencyjnie przed dniem wyborów, zamiast przychodzić do lokalu wyborczego. Często odbywa się to tak, że oddaje się głos w kopercie w Borgerservice (biurze obsługi mieszkańców) w swojej kommune (gminie). Głosy korespondencyjne można też często oddać na przykład w szpitalach i domach opieki. Po policzeniu głosów wybrane partie negocjują, kto utworzy rząd.
Wybory gminne i regionalne: co cztery lata w listopadzie
Dania składa się z 98 gmin i pięciu regionów. Gminami kierują pochodzące z wyborów rady gminy (kommunalbestyrelser) – często nazywane byråd – a ich przewodniczący to burmistrz (borgmester). Regionami kierują rady regionów (regionsråd). Członków wybiera się na cztery lata, a wybory odbywają się w całym kraju co cztery lata w listopadzie. Zadania gmin i regionów opisano w temacie państwo opiekuńcze.
W wyborach lokalnych nie trzeba mieć duńskiego obywatelstwa. Trzeba mieć ukończone 18 lat i stałe miejsce zamieszkania w gminie lub regionie – a ponadto wystarczy być obywatelem innego kraju UE, Islandii lub Norwegii albo mieszkać na stałe w Danii nieprzerwanie przez ostatnie cztery lata przed dniem wyborów. Większość partii ogólnokrajowych startuje też lokalnie, ale lokalne grupy mieszkańców mogą wystawiać własne listy kandydatów, tzw. listy lokalne (lokallister). Frekwencja wyborcza od 2000 r. wynosi średnio 73 procent.
Wybory do Parlamentu Europejskiego
Wybory do Parlamentu Europejskiego odbywają się co pięć lat. Parlament liczy 720 członków z 27 krajów UE, a Dania ma 15 członków. Członkowie są pogrupowani według poglądów politycznych – nie według kraju. Ostatnie wybory odbyły się w czerwcu 2024 r. Frekwencja jest niższa niż w pozostałych wyborach: od 2000 r. średnio 58 procent.
Partie polityczne i bloki
Partie polityczne to chyba najważniejsi uczestnicy duńskiej demokracji, ale nie są wymienione w konstytucji. Cztery najstarsze partie Folketingu – Socialdemokratiet, Venstre, Radikale Venstre i Det Konservative Folkeparti – często nazywa się partiami 'rządotwórczymi', ponieważ zdecydowanie najdłużej zasiadały w rządach. W wyborach do Folketingu w 2022 r. do parlamentu weszło 12 partii.
Partie dzieli się tradycyjnie na dwa skrzydła: partie mieszczańskie (borgerlige) i partie lewicy. Partie, które razem sprawują władzę, nazywa się partiami rządzącymi. Jeśli mają łącznie większość w Folketingu, mówi się o rządzie większościowym – jak rząd utworzony po wyborach w 2022 r. przez Socialdemokratiet, Venstre i Moderaterne. Od II wojny światowej większość rządów była jednak rządami mniejszościowymi, potrzebującymi głosów partii wspierających spoza rządu. Partie przeciwne rządowi to opozycja. Więcej kluczowych pojęć wyjaśniono w słowniczku, a w przewodniku po indfødsretsprøven zobaczysz, jak ten temat pojawia się na egzaminie.