Co oznacza demokracja w Danii?
Dania ma demokrację przedstawicielską. Oznacza to, że ludność wybiera przedstawicieli do Folketingu, którzy następnie podejmują decyzje w imieniu narodu. W dniu wyborów wybrani politycy rozliczają się przed wyborcami. Rządy ludu mają więc głównie charakter pośredni, ale uzupełniają je referenda, w których ludność bezpośrednio zajmuje stanowisko w konkretnej sprawie.
Ramy demokracji określa Grundloven (konstytucja Danii), którą Dania otrzymała 5 czerwca 1849 r. W duńskiej demokracji obowiązuje parlamentaryzm: rząd nie może powstać ani utrzymać się u władzy, jeśli ma przeciwko sobie większość w Folketingu. Zasada ta przyjęła się wraz ze zmianą systemu (Systemskiftet) w 1901 r., a w 1953 r. została wpisana do konstytucji.
- Folketing ma 179 członków: 175 wybiera się w Danii, 2 na Wyspach Owczych i 2 na Grenlandii.
- Władza państwowa jest podzielona na władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.
- Parlamentaryzm oznacza, że rząd nie może mieć przeciwko sobie większości w Folketingu.
- Większość rządów po II wojnie światowej to rządy mniejszościowe.
- Premier może w każdej chwili rozpisać przedterminowe wybory – nazywa się to prawem rozwiązania parlamentu (opløsningsret).
- Folketingets Ombudsmand kontroluje administrację publiczną.
- Od 1953 r. odbyło się 16 referendów – ponad połowa dotyczyła UE.
Trójpodział władzy
Wraz z konstytucją z 1849 r. zniesiono absolutną władzę króla, a władzę państwową podzielono na trzy części:
- Władza ustawodawcza: rząd i Folketing wspólnie stanowią prawo.
- Władza wykonawcza: rząd administruje ustawami poprzez ministerstwa i wprowadza je w życie.
- Władza sądownicza: sądy rozstrzygają konflikty między obywatelami oraz między obywatelami a państwem i orzekają w sprawach karnych. Więcej przeczytasz w temacie system prawny.
Podstawowa idea jest taka, że trzy władze mają się wzajemnie kontrolować i ograniczać, aby władza nie została scentralizowana ani nadużyta.
Folketing – parlament Danii
Folketing wraz z rządem sprawuje władzę ustawodawczą i ma siedzibę na zamku Christiansborg w Kopenhadze. Liczy 179 członków: 175 wybiera się w Danii, 2 na Wyspach Owczych i 2 na Grenlandii. Folketing jest wybierany najwyżej na cztery lata – o zasadach wyborów przeczytasz w temacie wybory i partie.
Rok parlamentarny zaczyna się w pierwszy wtorek października, kiedy premier wygłasza mowę otwierającą o stanie państwa. Folketing uchwala średnio około 200 projektów ustaw rocznie, w tym finanslov (ustawę budżetową), czyli łączny budżet państwa na kolejny rok. Projekt ustawy musi przejść trzy czytania na sali obrad, zanim może zostać uchwalony, a głosowanie jest ważne tylko wtedy, gdy bierze w nim udział co najmniej 90 członków. Posiedzenia Folketingu są co do zasady jawne.
Komisje Folketingu
Duża część pracy odbywa się w komisjach stałych, często nazywanych warsztatami Folketingu. Zwykle działa od 20 do 25 komisji stałych, a komisja liczy zazwyczaj 29 członków, rozdzielonych tak, aby odzwierciedlać wielkość partii w Folketingu. Po pierwszym czytaniu projekt ustawy trafia zwykle do gruntownego rozpatrzenia w komisji, która na koniec sporządza raport (betænkning). Zgodnie z konstytucją musi ponadto istnieć rada ds. polityki zagranicznej, a komisja ds. europejskich (Europaudvalget) udziela rządowi mandatu negocjacyjnego, zanim ten uda się na ważne negocjacje w UE.
Rząd i premier
Rząd sprawuje władzę wykonawczą, a ponadto przygotowuje zdecydowaną większość projektów ustaw. Kieruje nim premier, a tworzą go ministrowie z jednej lub kilku partii. Formalnie to król powołuje rząd – często po tzw. kongerunde (rundzie konsultacji u monarchy) – ale nie może powołać rządu, który ma przeciwko sobie większość w Folketingu. Król nie ma żadnej władzy politycznej – więcej w temacie dom królewski.
Premier powołuje pozostałych ministrów i decyduje o ich liczbie; od 2000 r. było ich od 17 do 23. Minister nie musi być członkiem Folketingu. Premier może w każdej chwili rozpisać przedterminowe wybory – nazywa się to prawem rozwiązania parlamentu (opløsningsret).
Rządy mniejszościowe i demokracja współpracy
Jeśli partie rządzące mają razem większość w Folketingu, mówi się o rządzie większościowym – jak na przykład rząd sprawujący władzę od 2022 r., złożony z Socialdemokratiet, Venstre i Moderaterne. Zdecydowana większość rządów po II wojnie światowej to jednak rządy mniejszościowe, które potrzebują głosów partii wspierających, aby zdobyć większość dla swoich propozycji. Partie przeciwne rządowi nazywa się opozycją. Od 1920 r. żadna pojedyncza partia nie miała samodzielnej większości, dlatego większość ustaw uchwala się w drodze szerokich kompromisów – nazywa się to demokracją współpracy (det samarbejdende folkestyre).
Kontrola władzy i Folketingets Ombudsmand
Folketing kontroluje, czy rząd wprowadza ustawy w życie zgodnie z intencją. Członkowie mogą zadawać ministrom pytania, wszczynać debaty interpelacyjne i wzywać ministra na posiedzenie wyjaśniające (samråd). Jeśli większość wyrazi wobec premiera wotum nieufności, rząd musi ustąpić albo premier musi rozpisać nowe wybory. Jeżeli minister jest podejrzany o działanie niezgodne z prawem w swojej pracy, sprawa może trafić przed szczególny sąd – Rigsret (Trybunał Stanu).
Folketingets Ombudsmand jest wymieniony w konstytucji i kontroluje administrację publiczną. Ombudsmana wybiera Folketing, ale w swojej pracy jest on niezależny i ocenia, czy w urzędach doszło do błędów lub zaniedbań. Ombudsman nie może uchylić decyzji urzędu, ale może ją skrytykować i wezwać urzędy do zmiany praktyki.
Referenda i inicjatywy obywatelskie
W referendum ludność bezpośrednio uczestniczy w podejmowaniu decyzji. Konstytucja przewiduje, że niektóre kwestie muszą być rozstrzygane w referendum – między innymi zmiany konstytucji oraz wieku uprawniającego do głosowania. Mniejszość licząca co najmniej jedną trzecią członków Folketingu (60 członków) może zażądać, aby uchwalony projekt ustawy został poddany pod referendum. A jeśli Dania ma przekazać część suwerenności na rzecz współpracy międzynarodowej, wymagane jest referendum, chyba że co najmniej 150 ze 179 członków zagłosuje za.
Od 1953 r. odbyło się 16 referendów, a ponad połowa dotyczyła stosunku Danii do UE. W 2000 r. większość zagłosowała przeciw euro, a w 2022 r. duża większość opowiedziała się za zniesieniem klauzuli wyłączającej w dziedzinie obrony. Od 2018 r. obywatele z prawem głosu mogą ponadto składać inicjatywy obywatelskie (borgerforslag): propozycję musi zgłosić co najmniej czterech obywateli, a jeśli w ciągu 180 dni zdobędzie ona 50 000 zwolenników, Folketing rozważa, czy wnieść ją pod obrady.
Więcej kluczowych pojęć znajdziesz w słowniczku, a o formie egzaminu przeczytasz w przewodniku po indfødsretsprøven 2026.