To musisz wiedzieć na egzamin
- Dania składa się z półwyspu Jutlandzkiego (Jylland) i 443 nazwanych wysp; do najważniejszych należą Zelandia (Sjælland), Fionia (Fyn) i Bornholm.
- Dania ma około 6 milionów mieszkańców, a powierzchnia kraju wynosi około 43.000 km².
- Największe miasta to Kopenhaga (stolica), Aarhus, Odense i Aalborg.
- Najwyższym naturalnym punktem Danii jest Møllehøj we wschodniej Jutlandii – około 170 metrów nad poziomem morza.
- Od reformy strukturalnej w 2007 roku Dania dzieli się na 5 regionów i 98 gmin.
- Rigsfællesskab (wspólnota królestwa) obejmuje Danię, Wyspy Owcze (hjemmestyre, czyli autonomia, od 1948) i Grenlandię (hjemmestyre 1979, selvstyre, czyli rozszerzony samorząd, 2009).
- Wyspy Owcze i Grenlandia wybierają po dwóch członków Folketingu (duńskiego parlamentu).
- Dania została członkiem NATO w 1949 roku i EF (Wspólnoty Europejskiej, obecnie UE) w 1973 roku – ale zachowała koronę, bo w 2000 roku Duńczycy odrzucili euro w referendum.
Kraj półwyspu i wysp
Dania składa się z jednego dużego półwyspu, Jutlandii, oraz 443 nazwanych wysp, z których tylko około 80 jest zamieszkanych. Największą wyspą jest Zelandia, na której leży Kopenhaga. Między Jutlandią a Zelandią leży Fionia, a na Bałtyku – Bornholm, który wraz z archipelagiem Ertholmene to jedyne miejsca w Danii, gdzie można zobaczyć skały podłoża krystalicznego. Na południe od Zelandii leżą wyspy Lolland i Falster.
Powierzchnia Danii wynosi około 43.000 km², a kraj należy do najniżej położonych na świecie. Najwyższy naturalny punkt, Møllehøj we wschodniej Jutlandii, wznosi się zaledwie około 170 metrów nad poziom morza. Dzięki licznym wyspom Dania ma bardzo długą linię brzegową, około 7.300 km, i w żadnym miejscu kraju do morza nie jest dalej niż 52 km. Dania ma tylko jedną granicę lądową: 68 kilometrów z Niemcami w Sønderjylland (Jutlandii Południowej). Kraj otaczają Morze Północne (po duńsku zwane też Vesterhavet), Kattegat i Morze Bałtyckie, połączone trzema cieśninami: Lillebælt (Mały Bełt), Storebælt (Wielki Bełt) i Øresund (Sund).
Miasta, ludność i mosty
Dania ma około 6 milionów mieszkańców. Stolicą i największym miastem jest Kopenhaga we wschodniej części Zelandii – w obszarze stołecznym mieszka około jedna trzecia ludności. Drugim co do wielkości miastem kraju jest Aarhus (około 300.000 mieszkańców) na wschodnim wybrzeżu Jutlandii. Numer trzy to Odense (około 200.000 mieszkańców) na Fionii, a numer cztery – Aalborg (około 125.000 mieszkańców) w północnej Jutlandii. Piątym co do wielkości miastem jest Esbjerg w zachodniej Jutlandii.
Poszczególne części kraju łączą dziś mosty i tunele. Pierwszy most nad Małym Bełtem między Jutlandią a Fionią otwarto w 1935 roku. Połączenie nad Wielkim Bełtem między Fionią a Zelandią oddano do użytku w 1997 roku dla pociągów i w 1998 roku dla samochodów. A w 2000 roku Øresundsforbindelsen (połączenie nad Sundem) stworzyło stałe połączenie przez cieśninę Øresund między Zelandią a sąsiednią Szwecją.
5 regionów i 98 gmin
W wyniku reformy strukturalnej, która weszła w życie 1 stycznia 2007 roku, 271 gmin połączono w 98 gmin (kommuner), a dotychczasowe 14 okręgów (amter) zastąpiono 5 regionami: Region Hovedstaden, Region Sjælland, Region Syddanmark, Region Midtjylland i Region Nordjylland. Gminy mogą same nakładać podatki, natomiast regiony otrzymują pieniądze od państwa i gmin. Region Hovedstaden i Region Sjælland zostaną 1 stycznia 2027 roku połączone w nowy Region Østdanmark.
Gminy i regiony realizują wiele zadań państwa opiekuńczego, a rady gmin i rady regionów wybiera się co cztery lata – więcej w rozdziale o wyborach i partiach.
Rigsfællesskab: Dania, Wyspy Owcze i Grenlandia
Dania tworzy z Wyspami Owczymi i Grenlandią rigsfællesskab (wspólnotę królestwa). Oficjalna nazwa tej wspólnoty to „Kongeriget Danmark” (Królestwo Danii). Grundloven (duńska konstytucja) obowiązuje we wszystkich trzech częściach królestwa, których głową państwa jest król – więcej o rodzinie królewskiej. Wyspy Owcze i Grenlandia wybierają po dwóch członków Folketingu, są to tak zwane mandaty północnoatlantyckie. Oba kraje uchwalają własne prawa w wielu dziedzinach, ale Folketing i duńskie władze odpowiadają między innymi za politykę zagraniczną i bezpieczeństwa oraz politykę walutową i pieniężną.
Wyspy Owcze
Wyspy Owcze (Færøerne) to archipelag 18 wysp na Atlantyku, liczący 54.000 mieszkańców; stolicą i największym miastem jest Tórshavn. W 1948 roku Wyspy Owcze uzyskały na mocy ustawy hjemmestyre (autonomię wewnętrzną). Na autonomię składają się Lagting – wybierane przez lud zgromadzenie ustawodawcze – oraz rząd krajowy kierowany przez lagmana. Gdy Dania w 1973 roku wstępowała do EF, Wyspy Owcze zdecydowały się pozostać poza wspólnotą.
Grenlandia
Grenlandia jest największą wyspą świata i ma około 57.000 mieszkańców; stolicą i największym miastem jest Nuuk (Godthåb). Do 1953 roku Grenlandia była duńską kolonią. W 1979 roku Grenlandia uzyskała hjemmestyre (autonomię), a w 2009 roku zastąpiono ją selvstyre (rozszerzonym samorządem), który dał Grenlandii samostanowienie w jeszcze większej liczbie dziedzin – i który potwierdził, że Grenlandczycy są narodem z prawem do pełnej niepodległości, gdy sami tego zechcą. Na samorząd składają się parlament (Inatsisartut) i rząd (Naalakkersuisut). Grenlandia weszła do EF razem z Danią w 1973 roku, ale po referendum wystąpiła z niej w 1985 roku.
Dania w świecie: UE, klauzule wyłączające i NATO
Dania została członkiem EF (obecnie UE) w 1973 roku. Po tym, jak w 1992 roku Duńczycy odrzucili traktat z Maastricht, Dania uzyskała na mocy porozumienia z Edynburga cztery klauzule wyłączające (EU-forbehold): dotyczące obywatelstwa Unii, wspólnej waluty (euro), obrony oraz wymiaru sprawiedliwości. W referendum w 2000 roku 53,2 procent Duńczyków zagłosowało przeciw wprowadzeniu euro, dlatego Dania nadal ma własną walutę – koronę. Dania prowadzi jednak politykę stałego kursu, więc kurs korony podąża za euro. Klauzulę obronną zniesiono po referendum w 2022 roku.
Po II wojnie światowej Dania porzuciła tradycyjną politykę neutralności i w 1949 roku została członkiem sojuszu obronnego NATO. Kluczowy w traktacie NATO jest artykuł 5, zgodnie z którym atak na jedno państwo członkowskie uznaje się za atak na wszystkie. Więcej w rozdziale Dania po 1945 roku.
Gospodarka w skrócie
Dania ma otwartą gospodarkę, w której eksport stanowi około połowy całkowitej produkcji. Dania zawsze była wielkim krajem żeglugi morskiej: armator Mærsk był w 2023 roku drugim największym przewoźnikiem kontenerowym świata. Vestas był w 2024 roku największym na świecie producentem turbin wiatrowych, a rolnictwo pozostaje ważną gałęzią eksportu, choć w samym rolnictwie pracuje dziś znacznie mniej osób – uprawia się około 60 procent powierzchni kraju. Więcej o pracy i gospodarce w rozdziale o rynku pracy.