Co musisz wiedzieć na egzamin
- Sądy sprawują władzę sądowniczą. Tak stanowi Grundloven (konstytucja Danii), a sądy są niezależne od Folketingu (parlamentu Danii) i rządu.
- Dania ma 24 sądy pierwszej instancji (byretter), dwa sądy drugiej instancji (landsretter) i jeden Sąd Najwyższy (Højesteret). Sprawa sądowa zaczyna się z reguły w byret.
- Każdy ma prawo do rozpatrzenia swojej sprawy w dwóch instancjach (zasada dwuinstancyjności).
- Z reguły tylko prokuratura – a nie same sądy – może wszcząć sprawę karną.
- Każda uzasadniona wątpliwość musi działać na korzyść oskarżonego.
- Karać można tylko wtedy, gdy wynika to wprost z ustawy, a wiek odpowiedzialności karnej to 15 lat.
- Zatrzymany musi stanąć przed sędzią w ciągu 24 godzin.
- Folketingets Ombudsmand kontroluje urzędy i może krytykować ich decyzje.
Trójpodział władzy i niezależność sądów
Władza państwowa w Danii jest podzielona na trzy części: Folketing i rząd wspólnie stanowią prawo (władza ustawodawcza), rząd wprowadza ustawy w życie poprzez ministerstwa (władza wykonawcza), a sądy orzekają (władza sądownicza). Trójpodział władzy wprowadzono wraz z konstytucją w 1849 r.; ma on zapewnić, że władza nie zostanie scentralizowana ani nadużyta – trzy władze kontrolują się i ograniczają nawzajem. Więcej na stronach o konstytucji i prawach oraz demokracji i rządach ludu.
Duńskie sądy są niezależne. Oznacza to, że Folketing i rząd nie mogą konkretnie decydować, jak sądy mają orzec w danej sprawie. Sędziów powołuje się na wniosek niezależnej Rady ds. Powoływania Sędziów (Dommerudnævnelsesrådet) i co do zasady nie można ich odwołać administracyjnie. Zgodnie z konstytucją sędziowie w swojej służbie kierują się wyłącznie prawem, a sędzia nie może nosić w sądzie symboli religijnych ani politycznych.
Sądy mogą oceniać, czy ustawa jest sprzeczna z konstytucją, i w takim przypadku ją uchylić – zdarzało się to jednak bardzo rzadko. Kontrolują też, czy rząd i administracja publiczna podejmowały zgodne z prawem decyzje. Minister podejrzany o działanie niezgodne z prawem w swoim urzędzie może stanąć przed szczególnym sądem – Rigsret (Trybunałem Stanu).
Instancje sądowe: byret, landsret i Højesteret
Sprawa sądowa zaczyna się z reguły w byret, czyli sądzie pierwszej instancji. W Danii są 24 byretter. Sprawę można zwykle raz zaskarżyć – każdy ma prawo do rozpatrzenia swojej sprawy w dwóch instancjach (zasada dwuinstancyjności). Z byret sprawę można z reguły zaskarżyć do landsret, sądu drugiej instancji; landsretter są dwa.
Najwyższym sądem jest Højesteret (Sąd Najwyższy), istniejący od 1661 r. Højesteret jest sądem odwoławczym: nie można wnieść sprawy bezpośrednio do Højesteret, a sprawa zaskarżona już z byret do landsret może trafić wyżej tylko za specjalnym zezwoleniem. Wyroki Højesteret są ostateczne. Istnieje ponadto Sø- og Handelsretten (Sąd Morski i Gospodarczy) w Kopenhadze, który zajmuje się głównie sprawami gospodarczymi. Grenlandia i Wyspy Owcze mają własne sądy, których orzeczenia można ostatecznie zaskarżyć do Højesteret.
Policja, prokuratura i sprawy karne
Policja jest częścią administracji państwowej i poprzez śledztwo ma zdobywać niezbędne dowody w sprawach karnych. Ustawa o postępowaniu sądowym (retsplejeloven) określa, jakie działania policja może podejmować – na przykład przeszukanie – a sądy kontrolują legalność śledztwa. Policja nie może stosować przymusu podczas przesłuchania, ale każdy ma obowiązek podać imię i nazwisko, adres oraz datę urodzenia. Skargi na zachowanie policji rozpatruje Niezależny Organ ds. Skarg na Policję (Den Uafhængige Politiklagemyndighed).
Z reguły tylko prokuratura – a nie same sądy – może wszcząć sprawę karną. Prokuratura, która podlega Ministerstwu Sprawiedliwości, decyduje w imieniu społeczeństwa, czy wnieść oskarżenie. Następnie sądy rozstrzygają, czy obywatel jest winny i czy ma zostać ukarany. Wiele mniejszych spraw, na przykład spraw drogowych, można jednak zakończyć grzywną bez udziału sądu.
Podstawową zasadą jest domniemanie niewinności: prokuratura musi przekonać sędziów, że oskarżony jest winny, a każda uzasadniona wątpliwość musi działać na korzyść oskarżonego. Zarówno policja, jak i prokuratura mają obowiązek zachować obiektywizm, aby niewinni nie byli ścigani. Jeśli obywatel zostanie zatrzymany, musi stanąć przed sędzią w ciągu 24 godzin. Sędzia decyduje, czy osobę zwolnić, czy zastosować areszt tymczasowy, i może przedłużać zatrzymanie trzykrotnie po 24 godziny.
Ławnicy i przysięgli
W sprawach karnych uczestniczą też sędziowie niezawodowi (lægdommere) – ławnicy (domsmænd) i przysięgli (nævninge). To zwykli ludzie, którzy współdecydują, czy oskarżony jest winny, i uczestniczą w ustalaniu kary (wymiarze kary). Bycie sędzią niezawodowym to obowiązek obywatelski (borgerligt ombud) – zadanie, które społeczeństwo może nałożyć na obywatela – a każdy może się ubiegać o tę funkcję.
Kara i wiek odpowiedzialności karnej
Karać można tylko wtedy, gdy z ustawy wprost wynika, że dane przestępstwo podlega karze. Najpoważniejsze przestępstwa zapisane są w kodeksie karnym (straffeloven) – na przykład zabójstwo, przemoc, przestępstwa seksualne i kradzież. Zwykłe kary to grzywna i więzienie. Cudzoziemcy mogą ponadto zostać skazani na wydalenie, a za bardzo poważne przestępstwa, takie jak terroryzm, duńscy obywatele mogą wyrokiem sądu zostać pozbawieni obywatelstwa – jednak nie wtedy, gdy staliby się przez to bezpaństwowcami. W Danii nie można orzec kary śmierci.
Wiek odpowiedzialności karnej to 15 lat. Dzieci i młodzież poniżej 15 lat nie mogą być karane za przestępstwo, ponieważ uznaje się je za niedojrzałe. Dzieciom w wieku od 10 do 14 lat, które popełniają przestępstwa, można zamiast tego na przykład nakazać prace społecznie użyteczne albo umieścić je w placówce. Ich sprawami zajmuje się specjalna Rada ds. Przestępczości Nieletnich (Ungdomskriminalitetsnævn).
Folketingets Ombudsmand i jawność
Konstytucja stanowi, że administrację publiczną kontroluje Folketingets Ombudsmand. Ombudsman ocenia, czy w pracy urzędów doszło do błędów lub zaniedbań. Wybiera go Folketing, ale w swojej pracy jest niezależny; nie może uchylić decyzji urzędu, lecz może ją skrytykować i wezwać do zmiany praktyki – dlatego jego wypowiedzi mają duże znaczenie.
System prawny cechuje jawność: obywatele mogą przysłuchiwać się wszystkim rozprawom, a media muszą móc swobodnie informować o tym, co dzieje się w sądzie. Sądy mogą jednak zdecydować, że sprawa będzie się toczyć przy drzwiach zamkniętych, na przykład ze względu na bezpieczeństwo świadków lub państwa. Nieznane pojęcia sprawdzisz w słowniczku, a o samym egzaminie przeczytasz w przewodniku po indfødsretsprøven 2026.