آنچه باید برای آزمون بدانید
- بیشترِ خدمات رفاهی را همه مردم با هم از راه مالیاتها و عوارض تأمین مالی میکنند – نه از راه بیمههای خصوصی یا سهمپردازیهای اجتماعی.
- پنج منطقه (region) بخش عمده نظام درمانی، از جمله بیمارستانها را اداره میکنند؛ بیمارستانها برای بیماران رایگاناند.
- پزشک عمومی («egen læge»، پزشک خانوادگی) رایگان است و دروازه ورود شهروند به نظام درمانی است.
- دانمارک ده سال وظیفه آموزشی دارد – اما رفتن به مدرسه اجباری نیست.
- مقیاس نمرهدهی مقیاس 7 درجهای (7-trins-skalaen) نام دارد: بالاترین نمره 12 و پایینترین -3 است.
- مجموع مرخصی زایمان و والدین با حقوق کامل روزانه 52 هفته است (از سال 2002).
- حقوق بازنشستگی همگانی (folkepension) به همه سالمندان صرفنظر از درآمد حق بازنشستگی میدهد – این حق با قوانین 1956 و 1964 برقرار شد.
- 98 کمون (kommune، واحد اداره محلی/شهرداری) در عمل بیشتر خدمات رفاهی مانند نگهداری کودکان، مدارس دولتی و مراقبت از سالمندان را ارائه میدهند.
مدل رفاهی دانمارک چیست؟
جامعه رفاه دانمارک بر این اصل استوار است که شهروند هم حقوق و هم وظایف دارد. شهروندانی که شرایط را داشته باشند، حق برخورداری از خدمات جامعه رفاه را دارند. در مقابل، وظیفه دارند سهم خود را ادا کنند: هم با پرداخت مالیات و هم با کارکردن، اگر بتوانند – نوعی قرارداد غیررسمی میان دولت و شهروندان.
مدل دانمارکی شبیه مدل دیگر کشورهای شمال اروپاست و از اینرو اغلب مدل نوردیک نامیده میشود. این مدل در سه نکته متمایز است: دولت مسئولیت بزرگی برای رفاه شهروندان «از گهواره تا گور» دارد. بیشتر خدمات را همه مردم از راه مالیاتها و عوارض تأمین مالی میکنند – در بسیاری از کشورهای دیگر، رفاه بیشتر از راه سهمپردازیهای اجتماعیِ کارمندان و کارفرمایان پرداخت میشود. و رفاه در اختیار همه شهروندانی گذاشته میشود که شرایط را داشته باشند.
نظام مالیاتی میان شهروندان بازتوزیع میکند. مالیات بر درآمد در دانمارک تصاعدی است: درصد مالیات برای درآمدهای بالا افزایش مییابد، بهگونهای که پردرآمدترینها هم مبلغ بیشتر و هم سهم بزرگتری از حقوق خود را میپردازند.
نظام درمانی
این پنج منطقه هستند که اداره بخش بسیار بزرگ نظام درمانی را بر عهده دارند – از جمله بیمارستانها را که برای بیماران رایگاناند. مراجعه به پزشک عمومی نیز رایگان است؛ بیشتر شهروندان بهطور ثابت نزد یک پزشک ثبت شدهاند («egen læge»، پزشک خانوادگی خود). پزشک خانوادگی دروازه ورود به نظام درمانی است و در صورت نیاز میتواند بیمار را به پزشک متخصص یا بیمارستان ارجاع دهد.
البته همه چیز رایگان نیست. برای نمونه داروهای نسخهای و بیشتر درمانهای روانشناختی پرداخت شخصی دارند، اما با یارانه دولتی. دندانپزشکی برای کودکان و جوانان تا پایان 21 سالگی رایگان است؛ پس از آن پرداخت شخصی عموماً بالاست. کمونها از جمله مسئول بازتوانی پس از بستری در بیمارستان، پرستاری در خانه و پیشگیری هستند. در گذشته هزینهها را صندوقهای بیماری (sygekasser) میپرداختند که در 1973 بیمه درمانی عمومی جای آنها را گرفت.
آموزش
در دانمارک رفتن به مدرسه اجباری نیست، اما ده سال وظیفه آموزشی وجود دارد: همه کودکان باید ده سال آموزش ببینند، اما والدین آزادند میان مدرسه دولتی، مدارس خصوصی یا آموزش در خانه انتخاب کنند. فولکهسکوله (folkeskolen، مدرسه دولتی) شامل یک کلاس آمادگی یکساله (کلاس 0) و یک دوره نهساله مدرسه است، با امکان یک سال اضافه در کلاس دهم.
دانمارک همچنین سنتی دیرینه در مدارس آزاد (friskoler) دارد که به میانه سده 1800 بازمیگردد. این مدارس را یک انجمن – نه کمون – اداره میکند و با یارانه دولتی تأمین مالی میشوند و بخش کوچکتری را والدین میپردازند. در سال 2023، 19 درصد کودکان به مدرسه آزاد یا خصوصی میرفتند.
از کلاس هشتم، دانشآموزان بر اساس مقیاس 7 درجهای نمره میگیرند که در سراسر نظام آموزشی به کار میرود. این مقیاس دو نمره برای عملکرد مردودی (-3 و 00) و پنج نمره برای قبولی (02، 4، 7، 10 و 12) دارد. بخش بسیار بزرگ آموزشها رایگان است و دانشجویان و محصلان میتوانند SU (کمکهزینه تحصیلی دولتی) دریافت کنند – کسانی که نزد خانواده زندگی میکنند زودترین حالت از 18 سالگی. پس از دوره پایه، بیشتر جوانان تحصیل را در یک دوره متوسطه ادامه میدهند، مانند دبیرستان (gymnasium) یا آموزش فنیوحرفهای.
کمکهای اجتماعی و بازنشستگی
حدود یکسوم هزینههای عمومی صرف پرداختهای نقدی (درآمدهای انتقالی) میشود. اینها از جمله شامل حقوق بازنشستگی همگانی (folkepension)، بازنشستگی پیش از موعد، SU، حقوق مرخصی زایمان، کمکهزینه کودکان و نوجوانان، کمکهزینه بیکاری و بیماری (dagpenge) و کمکهزینه معیشتی (kontanthjælp) است. کمکهزینه مسکن (boligstøtte) کمکی مالی برای پرداخت کرایه خانه است.
حقوق بازنشستگی همگانی به همه سالمندان صرفنظر از درآمد حق بازنشستگی میدهد. سن بازنشستگی همگانی، همگام با افزایش طول عمر دانمارکیها، بهتدریج بالا میرود: تا پایان 2018 برابر 65 سال بود، در 2022 به 67 سال رسید و از 2030 به 68 سال و از 2035 به 69 سال افزایش مییابد. امروزه بیشتر مردم افزون بر حقوق بازنشستگی همگانی، یک بازنشستگی شغلی (arbejdsmarkedspension) هم دارند – بیشتر بخوانید در بازار کار.
مجموع مرخصی زایمان و والدین از سال 2002 برابر 52 هفته با حقوق کامل روزانه بوده است: چهار هفته پیش و 14 هفته پس از زایمان برای مادر، دو هفته برای پدر هنگام تولد و 32 هفته مرخصی والدین که میتواند آزادانه تقسیم شود. البته از آگست 2022 پدر باید دستکم 11 هفته از مرخصی را بگیرد.
نگهداری کودکان و وظایف کمونها
مدل رفاهی اهمیت زیادی به خدماتی میدهد که بار خانواده را سبک میکنند – بهویژه نگهداری کودکان (شیرخوارگاهها، کودکستانها و مراکز اوقات فراغت مدرسه) و مراقبت از سالمندان. تقریباً همه کودکان 1 تا 6 ساله در این مراکز نگهداری میشوند تا هم مادران و هم پدران بتوانند تماموقت کار کنند.
فولکتینگ (Folketinget، پارلمان دانمارک) چارچوب جامعه رفاه را تعیین میکند، اما این 98 کمون هستند که در عمل بیشتر خدمات را ارائه میدهند و دروازه اصلی شهروندان به بخش عمومیاند. کمونها از جمله مسئول نگهداری کودکان، مدارس دولتی، مراقبت از سالمندان، کتابخانهها، مراکز کاریابی و تخصیص کمکهای اجتماعیاند. منطقهها نظام درمانی را اداره میکنند و دولت مرکزی مسئول پولیس، دستگاه قضایی، دفاع و آموزش عالی است. همچنین ببینید دموکراسی و حکومت مردمی.
تاریخچه و چالشهای مدل رفاهی
نخستین گامها بهسوی جامعه رفاه امروزی در دهه 1890 برداشته شد. در 1933 با توافق کانسلرگاده (Kanslergadeforliget)، 55 قانون سیاست اجتماعی در چهار قانون بیمه همگانی گرد آمد. اما مهمترین مسیرها در دهههای 1950 و 1960 گشوده شد، از جمله با قوانین بازنشستگی همگانی در 1956 و 1964 – همچنین ببینید دانمارک پس از 1945.
بزرگترین چالش درازمدت این است که شمار کسانی که هزینه رفاه را میپردازند کمتر میشود، درحالیکه شمار بهرهمندان بیشتر میشود، زیرا امید به زندگی افزایش یافته و میزان زادوولد پایین بوده است. به همین دلیل سن بازنشستگی بالا رفته و دوره دریافت کمکهزینه بیکاری به دو سال کوتاه شده است (از 2010). اگر درباره مفهومی تردید دارید، میتوانید آن را در واژهنامه جستوجو کنید.